• Ebook và Công Nghệ

Samizdat trên thế giới mạng  


Rất nhiều tác phẩm samizdat trên mạng được các công ty sách, nhà xuất bản chính thống kiếm tìm xuất bản công khai, thường được gọi là “văn học mạng”, “văn học blog”.

Nguyễn Vĩnh Nguyên | SGTT.VN

Ngày nay, những người có sự am hiểu nhất định về sử dụng mạng internet đều biết rằng việc tự xuất bản, lưu hành một tác phẩm dưới dạng eBook chỉ qua vài thao tác click. Và thế giới những bản thảo cho đến các cuốn sách hoàn chỉnh đang "sống" trên các thư viện mạng, các nhà sách điện tử là vô thiên lủng và khó ngăn chặn.

Samizdat, từ Sadegh Hedayat đến Aleksandr I. Solzhenitsyn

Thực ra, phương thức xuất bản phi chính thức đã có từ xa xưa, nhất là khi công nghệ in ấn còn kém phát triển và trong những xã hội chuyên chế, việc "cung đình hoá" văn hoá, học thuật còn nặng nề.

Người Nga gọi phương thức xuất bản này là samizdat. Gương mặt tiêu biểu cho trào lưu samizdat là nhà văn đoạt giải Nobel Văn học 1970, Aleksandr I. Solzhenitsyn (1918 - 2008), tác giả của một loạt tác phẩm được giới phê bình đương thời đánh giá cao song không được xuất bản công khai trên quê hương: Tầng đầu địa ngục, Khu ung thư, Quần đảo GULAG hay Bánh xe đỏ. Hầu hết những tác phẩm của ông đều được "lưu hành" theo hình thức samizdat (sam: tự thân; izdat: xuất bản, tức người đọc tự nhân bản rồi truyền tay nhau - theo giải thích của Đào Tuấn Ảnh trong lời tựa cuốn Một ngày của Ivan Denisovich, NXB Văn Học, 2011).

Trong phần chú giải bản dịch tiếng Việt bài viết Không sống bằng dối trá của Solzhenitsyn, dịch giả Phạm Ngọc cũng có giải thích khái niệm samizdat như sau: "Samizdat (nghĩa đen là tự xuất bản): trào lưu văn học ngầm, xuất bản tự do, không được in mà chỉ tồn tại dưới dạng viết tay hoặc đánh máy, lưu hành trong giới trí thức Nga sau khi Khrushov lên nắm quyền, và mở ra thời kỳ tương đối tự do hơn trong văn nghệ. Các tác phẩm như Tầng đầu địa ngục của Solzhenitsyn, Bác sĩ Zhivago của B. Pasternak... là các ví dụ của trào lưu văn học này".

Tuy nhiên, với trường hợp Pasternak cũng có chuyên gia cho rằng, do có dính dáng đến vấn đề chính trị, nên tác phẩm Bác sĩ Zhivago được xuất bản lần đầu ở Ý trước khi ấn hành tại Nga, nên phải dùng một từ khác thay thế, đó là: ramizdat (nôm na là: xuất bản ở bên kia). Như vậy, có thể hiểu, ramizdat là trường hợp "tập hợp con" của phương thức xuất bản tự do - samizdat.

Trước đó, thế giới cũng đã chứng kiến một hiện tượng kỳ lạ tương tự ở khu vực văn chương Iran. Tác phẩm Buf-e Kur (Con cú mù, bản dịch tiếng Việt của Hà Vũ Trọng, Phương Nam & NXB Hội Nhà Văn, 2012) của nhà văn Sadegh Hedayat (1903 - 1951) cũng bị chế độ độc đoán Riza Shah ngăn cản xuất bản tại Iran, cho nên ấn bản ronéo đầu tiên của nó xuất hiện vào năm 1936 tại Bombay, Ấn Độ. Về sau, tác phẩm này có được xuất hiện một cách chính thức tại Iran, song nó luôn "gặp trục trặc" với nhà cầm quyền.

Và ngày nay

Không cần phải đến các tiệm in, photo hay ngồi hì hục viết tay rồi truyền tay, ngày nay, samizdat phổ biến hơn nhờ công nghệ máy tính cá nhân và mạng internet. Vài năm gần đây, sự phát triển mạnh mẽ của thiết bị đọc và dịch vụ kinh doanh sách điện tử cũng đem lại nguồn cảm hứng mới cho những nhà văn nghiệp dư lẫn chuyên nghiệp trên thế giới trong việc tự công bố tác phẩm qua mạng.

Rất nhiều tác phẩm samizdat trên mạng được các công ty sách, nhà xuất bản chính thống kiếm tìm xuất bản công khai, thường được gọi là "văn học mạng", "văn học blog". Trong khi đó, ngược lại, nhiều tác phẩm khó lách được lưỡi kéo kiểm duyệt cũng dễ dàng tìm thấy vị trí, thậm chí, tiếng vang, doanh thu khi samizdat trên mạng.

Các nhà phát hành lớn đến các công ty cung cấp dịch vụ tự xuất bản toàn cầu như Amazon, CBC hay Harlequin đều đẩy mạnh mảng kinh doanh sách số do tác giả tự xuất bản. Chính điều này làm cho samizdat trong thời đại số có thêm một hình thái mới, dân chủ hơn, văn minh hơn và nhất là tiện ích hơn cho độc giả. Đồng thời, nó cũng mang lại sự cạnh tranh cần thiết cho những nền xuất bản còn chìm đắm trong không khí kiểm duyệt hà khắc và chế độ độc quyền trong phát hành tạo trở lực cho việc tác phẩm tới tay người đọc.

Chắc chắn, đến khi hình thức samizdat trở nên phổ biến, xu hướng thời đại, thì chúng ta sẽ đặt lại vấn đề cốt tủy: đâu mới là tính công khai thực sự trong xuất bản?

YBOOK.vn


    Hiện tại chưa có thảo luận nào về vấn đề này.
Vui lòng đăng nhập để bình luận.
  • CÁC TIN BÀI KHÁC
  • Sách điện tử Việt còn khó khăn trăm bề

    Sách điện tử Việt còn khó khăn trăm bề (16/10/2017)

    Thu Hà | VANNGHEQUANDOI.VN

    Đã từng được kỳ vọng là một hướng đi thích hợp cho thị trường sách trong nước nhưng đến nay, với nhiều nhà xuất bản ở Việt Nam, sách điện tử (ebook) chính thức lâm vào tình trạng thua lỗ, tê liệt, chỉ còn vài đơn vị làm theo kiểu cầm chừng.

  • Robot mới giúp xác định sách bị đặt sai chỗ trong thư viện

    Robot mới giúp xác định sách bị đặt sai chỗ trong thư viện (17/06/2016)

    Chi Nhân tổng hợp | TIASANG.COM.VN

    Một nhóm các nhà nghiên cứu thuộc Cơ quan Khoa học, Công nghệ và Nghiên cứu của Singapore (A*STAR) vừa thiết kế được một robot mang tên AuRoSS (viết tắt của cụm từ Autonomous Robotic Shelf Scanning system – hệ thống quét giá sách tự động bằng robot); robot này có thể giúp các thủ thư rà soát các giá sách để tìm kiếm những cuốn sách bị đặt sai vị trí. Mỗi khi tìm ra một cuốn như vậy, nó sẽ đánh dấu lại để thủ thư đặt lại về đúng chỗ.

  • Google thắng vụ kiện bản quyền sách kéo dài 12 năm

    Google thắng vụ kiện bản quyền sách kéo dài 12 năm (19/04/2016)

    TTXVN | THETHAOVANHOA.VN

    Vụ kiện bản quyền sách số kéo dài 12 năm của Google đã vượt qua rào cản cuối cùng ngày 18/4 khi Tòa án Tối cao Mỹ bác đơn kháng cáo cáo buộc "gã khổng lồ công nghệ" vi phạm luật bản quyền.

  • Ebook gian nan tìm người đọc

    Ebook gian nan tìm người đọc (03/04/2016)

    Song Quý | THESAIGONTIMES.VN

    Xuất bản điện tử giảm chi phí đầu tư, phát hành... nên giá thành thấp nhưng rủi ro bản quyền lại quá cao. Hơn năm năm chạy theo ebook, các đơn vị làm sách vẫn đang loay hoay với câu chuyện con gà - quả trứng: khách hàng hay nội dung?